Krytyczne myślenie - odcinek 4

Zagadka.

Piłka do golfa i kij kosztują razem 110 złotych. Kij jest o 100 złotych droższy od piłki. Ile kosztuje piłka?

Dajmy sobie chwilę.

Masz to?

Większość ludzi po błyskawicznej kalkulacji odpowiada, że piłka kosztuje 10 złotych. Gdyby tak było, kij musiałby kosztować 110 złotych (jest o stówę droższy) i cały zestaw kosztowałby 120. Piłka musi kosztować zatem 5 złotych.

Każdy z nas jest w stanie policzyć to bez najmniejszego problemu, jeśli tylko da sobie kilka – kilkanaście sekund. Większość jednak tego nie robi. Łapiemy pierwszą koncepcję, którą wypluwa nasz mózg i która wydaje się oczywista i wypluwamy ją w charakterze odpowiedzi, jakbyśmy brali udział w konkursie „kto pierwszy, ten lepszy”. Takie działanie charakterystyczne jest dla ludzi, którzy w życiu kierują się intuicją, udzielają odpowiedzi prędko, gdyż ufają „wewnętrznemu głosowi”. Pojawiają się tu dwa problemy:

• Po pierwsze intuicja jest pewna siebie i wypluje odpowiedź zawsze, nawet jeśli nie ma porządnych danych, na podstawie których mogłaby ją stworzyć. W ramach wróżb andrzejkowych lejemy wosk na wodę i wychodzi z tego bohomaz, ale serce nam szepce, że Michał.  
• Po drugie osoby wprawne w manipulacji potrafią wykorzystać naszą szybką i bezkrytyczną intuicję, aby wpłynąć na nasze zachowania i zainstalować nam poglądy fałszywe, ale spójne z naszymi przekonaniami.

W ćwiczeniu z kijem i piłką istniała grupa osób, która nie odpowiadała natychmiast, a zamiast tego mówiła „moment, daj mi chwilę, muszę policzyć”. W ciągu minuty wszyscy podawali prawidłową odpowiedź. Jeśli masz naturalną skłonność do głębszego rozważania opinii, z którymi się zderzasz, jesteś mniej podatny na manipulację i myślenie krytyczne przychodzi ci łatwiej. Jeśli jednak, jak większość osób, należysz do pierwszej grupy, uważaj.

Cechą wzmacniającą działanie intuicji jest paternifikacja. Słowo to nie brzmi zbyt pięknie, a oznacza skłonność do odnajdywania połączeń i związków pomiędzy niepowiązanymi ze sobą elementami. Jest ona ceniona u artystów i osób pracujących w branżach kreatywnych. Z drugiej strony niestety wzmacnia podatność na manipulację i sprawia, że z większą łatwością padamy ofiarami wciągających, acz nieprawdziwych narracji w rodzaju teorii spiskowych. Skrajnym przykładem działania paternifikacji jest apofenia. Jest to tendencja ludzkiego umysłu do dostrzegania związków lub wzorców między zjawiskami lub danymi, które w rzeczywistości są niepowiązane lub całkowicie losowe. Przykładami apofenii są:

Błąd hazardzisty: przekonanie, że seria losowych zdarzeń wpłynie na wyniki przyszłych losowań, na przykład przekonanie, że po serii wypadnięcia "orła" w rzucie monetą, większe są szanse na "reszkę" (mimo że każdy rzut jest niezależnym zdarzeniem).

Nadinterpretacja wzorców: nadanie głębokiego, często ukrytego znaczenia przypadkowym lub niezwiązanych ze sobą zdarzeniom, co może prowadzić do tworzenia teorii spiskowych.