Krytyczne myślenie - odcinek 3

Dzisiaj o tym w jaki sposób nasze zniekształcenia poznawcze wpływają na podatność na teorie spiskowe i osłabiają krytyczne myślenie.

Zagrożenie pierwsze - Iluzja głębi poznawczej

Złudzenie głębokości poznawczej (ang. "illusion of explanatory depth") jest zjawiskiem psychologicznym, polegającym na tym, że ludzie wierzą, iż rozumieją złożone zjawiska, procesy lub przedmioty znacznie lepiej, niż w rzeczywistości. Często czujemy się pewni naszej wiedzy na dany temat aż do momentu, gdy zostaniemy poproszeni o wyjaśnienie tego tematu w szczegółach. Wtedy zdajemy sobie sprawę, że nasze zrozumienie było powierzchowne.

Na przykład wiele osób może sądzić, że rozumie, jak działają takie przedmioty jak zamki w drzwiach, rowery czy nawet bardziej skomplikowane urządzenia, takie jak samochody czy komputery, ale kiedy próbują wyjaśnić szczegółowe procesy, które pozwalają tym przedmiotom funkcjonować, okazuje się, że ich wiedza jest ograniczona. Profesor Dan Ariely podczas swoich wykładów pyta niekiedy kto z obecnych na sali sądzi, że wie jak działa toaleta i spłuczka. Przyznacie, że wydają się one dość niewinnymi urządzeniami, w których nie zastosowano kosmicznych technologii. Dlatego właśnie większość osób podnosi do góry rękę. Wówczas na salę wjeżdżają obie bohaterki rozłożone na części, a profesor zaprasza kolejnych śmiałków, aby podjęli wyzwanie złożenia ich w jedną całość. Niemal nikomu się nie udaje.   

Złudzenie głębokości poznawczej jest ważnym przypomnieniem o tym, jak system poznawczy może nas wprowadzać w błąd w ocenie własnej wiedzy i kompetencji, a także jak ważne jest dostrzeganie granic własnego zrozumienia i pozostawanie otwartym na naukę i kwestionowanie tego, co wydaje się oczywiste. Jest to szczególnie ważne w kontekście teorii spiskowych, które często sprawiają wrażenie zręcznych narzędzi trafnie wyjaśniających skomplikowaną rzeczywistość. Kiedy ktoś prezentuje nam kusząco czarnobiałe wyjaśnienie jakiegoś zjawiska, warto poprosić, aby pomógł nam zrozumieć je w szczegółach. Przykładowo: „Twierdzisz, że wybory były sfałszowane? To ciekawe, pomóż mi to zrozumieć. Jak właściwie przebiega proces wyborczy, jak pracują komisje, jak liczy się głosy, gdzie są punkty, w których najłatwiej jest sfałszować wyniki?”.

Zagrożenie drugie - naiwny realizm

Drugim czynnikiem poznawczym przeszkadzającym w krytycznym myśleniu jest nasza naturalna skłonność do otaczania się ludźmi myślącymi podobnie i wyznającymi podobny system wartości. W psychologii istnieje zjawisko zwane „naiwnym realizmem”. Oznacza ono, że zaczynamy sądzić, iż wszyscy inteligentni i dobrze poinformowani ludzie na świecie myślą podobnie do nas, a jeśli ktoś myśli inaczej to jest człowiekiem złym, ograniczonym intelektualnie, lub po prostu nie dotarł jeszcze do informacji, do których my dotarliśmy.

Zagrożenie trzecie - bańki informacyjne

Konfrontowanie się z dobrze uargumentowanymi poglądami, które są przeciwne do naszych, powoduje zjawisko dysonansu poznawczego, czyli dyskomfortu spowodowanego tym, że nasza spójna wizja świata jest atakowana i poddawana w wątpliwość. Naturalną i najszybszą reakcją jest odrzucenie tych argumentów, potraktowanie ich jako wyjątków potwierdzających regułę, albo zdyskredytowanie ich wiarygodności. Dlatego lubimy tworzyć wokół siebie bańki informacyjne, pozwalające nam przebywać w środowisku, w którym nasza wizja świata nie jest poddawana próbie.

Media społecznościowe wzmacniają zjawisko naiwnego realizmu, gdyż na podstawie naszych kliknięć i długości czasu jaki poświęcamy na lekturę tekstów lub oglądanie materiałów video, podsuwają nam coraz więcej informacji z naszej bańki. Jednocześnie odcinają nas od tych, które mogłyby wprawić nas w zły humor i spowodować, że odeszlibyśmy od ekranu, lub zmienili stronę czy aplikację.